مناڵ و هه‌رزه‌کار



تۆڕیی  و هاوار و ‌قیژه‌ی منداڵ (نوبات الغضب Temper tantrums)

چۆن هه‌ڵس وکه‌وت له‌گه‌ڵ توڕیی منداڵ ده‌که‌ین؟

توڕه‌یی و قیژوهۆڕ له‌ نێو زۆربه‌ی منداڵان باوه‌ که‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 2 تا 4 ساڵه‌، هه‌ندێک جار نه‌خۆشیه‌. ده‌بینی که‌ ئه‌و منداڵه‌ی داواکه‌ی جێبه‌جێ نه‌کرێت ده‌ستده‌کا به‌ هاوار و قیژه‌ و گریان و خۆی به‌ زه‌ویدا ده‌دات هه‌ندێک جار له‌ توڕه‌ییا سه‌ریشی به‌ دیواردا ده‌کێشێت.

له‌ حاڵه‌تێکی وه‌هادا چی بکه‌ین باشه‌؟

به‌تایبه‌تی کاتێک که‌ ئه‌وه‌ به‌ به‌رچاوی خه‌ڵکه‌وه‌ یا له‌ شوێنێکی گشتی  وه‌کوو سوپه‌رمارکت یا له‌بازار ڕوویدا، له‌و شوێنانه‌دا منداڵ داوای شیرینی یا ئایس یاخود یارییه‌کی منداڵان ده‌کات، جا کاتێک که‌س و کاره‌که‌ی به‌ ده‌نگ داواکه‌یه‌وه‌ نایه‌ن ئه‌وا ده‌یکا به‌ هه‌راوهو‌ریا، لێره‌شدا که‌س و کاره‌که‌ی له‌ شه‌رمان و بۆ بێده‌نگ کردنی، به‌ده‌نگ داواکه‌یه‌وه‌ دێن و بۆی جێبه‌جێ ده‌که‌ن.

چۆن بتوانین ئه‌و دۆخه‌ی کۆنترۆڵ بکه‌ین:

تۆژینه‌وه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌کان که‌ له‌سه‌ر منداڵ کراون ئه‌وه‌ ده‌گه‌ێنن که‌ به‌ده‌نگ هاتنه‌وه‌ و جێبه‌جێ کردنی داواکارییه‌کانی ئه‌و منداڵه‌ له‌ کاتی هاتوهاواریدا ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ منداڵه‌که‌ له‌سه‌ر ئه‌و کاره‌ی به‌رده‌وام بێت، کاتێ که‌ منداڵه‌که‌ جارێک ئه‌وه‌ی کرد و بۆی سه‌ری گرت ئه‌وا ده‌بیته‌ خوو و عاده‌تی پێوه‌ده‌گرێت و بۆی ده‌رده‌که‌وێت که‌ هاوار و قیژه‌ ئاسانترین رێگایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رشتێکی بۆێت بیکات.

چی بکه‌ین باشه‌؟

  1. هێمن و له‌سه‌رخۆبه‌ و تووڕه‌ مه‌به‌.. ئه‌گه‌ر له‌ جێگایه‌کی گشتیش بوویت ئه‌وا شه‌رم مه‌که‌ چونکه‌ هه‌موو که‌سێک منداڵی هه‌یه‌ و شتی وای به‌سه‌ر هاتووه‌.

  2. پێداگره‌‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ منداڵه‌که‌ت له‌وه‌ تێبگات که‌ قێژه‌و هاواره‌که‌ی هیچ کارت تێناکات و پێی تووڕه‌ نابیت و داواکارییه‌که‌شی به‌وه‌ جێبه‌جێ ناکرێت.

  3. له‌بیرت بێت که‌ نابێت تووڕه‌ بیت و بکه‌ویته‌ قسه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌که‌ت له‌سه‌ر داواکارییه‌که‌ی، ته‌نانه‌ی ئه‌گه‌ر له‌و کاته‌دا پرسیاریشی کرد قسه‌ی لێ مه‌که‌.

  4. خۆت به‌ته‌واوی له‌ قیژه‌وهاواره‌که‌ی گێل بکه‌.. خۆت وا نیشان بده‌ که‌ به‌ شتێکی تره‌وه‌ خه‌ریکی و هه‌ر گۆێت له‌و نییه‌.. چونکه‌ ئه‌گه‌ر تۆش لێی تووڕه‌ بیت و هاواری به‌سه‌ردا بکه‌یت، ئه‌وا مانای وایه‌ که‌ تۆ بایه‌خ به‌ هه‌ڵس و که‌وته‌که‌ی ده‌ده‌یت و پێی سغڵه‌ت ده‌بیت، جا ئه‌گه‌ر داواکارییه‌که‌ی جێبه‌جێ بکه‌ی ئه‌وا فێری ده‌که‌یت کرده‌وه‌که‌ی دووباره‌ بکاته‌وه‌.

  5. پاش ئه‌وه‌ی منداڵه‌که‌ هێمن بۆوه‌ و بێده‌نگ بوو .. ئه‌و کاته‌ ڕووی بدێ و بچۆ بۆلای و وای نیشانده‌ که‌ تۆ زۆر خۆشحاڵده‌بیت ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌قیژێنێت، هه‌وڵده‌ تێی بگه‌ێنه‌ چۆن داوای شت ده‌کرێت و هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و شته‌ی ئه‌و داوای ده‌کات خراپه و بۆ منداڵ نابێت یا‌ بۆ نمونه‌ ده‌بێت پێشتر خواردنه‌که‌ی بخوات پاشان شیرینی بخۆات.

  6. ئه‌گه‌ر ده‌زانیت خۆت له‌به‌رده‌م قیژه‌ و هاتوهاواری منداڵه‌که‌ت ناگریت، ئه‌وا چاک وایه‌ له‌گه‌ڵ خۆت بۆ بازاڕ و چێشخانه‌ و سوپه‌رمارکت نه‌یبه‌یت، تاکو ڕایده‌هێنیت و هێمن و چاکده‌بێته‌وه‌.

  7. چاک وایه‌، کاتێ که‌ هه‌ستت به‌وه‌کرد منداڵه‌که‌ت تووشی ئه‌و دۆخه ‌ده‌بێت و ده‌ست به‌گریان ده‌کات، ئه‌وا هه‌وڵ بده‌ سه‌رنجی بۆ شتی سه‌یر و جوانی سه‌ر رێگاوبان ڕابکێشیت... گڵۆپێکی سوور .. ره‌سمێکی کاریکاتێری .. یاخود ئه‌و یارییه‌ی که‌ ئه‌و‌ حه‌زی لێده‌کات. له‌ کۆتاییدا خاڵێکی زۆر گرینگ له‌بیر نه‌که‌یت ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌. ته‌نها یه‌کجاریش به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی منال فیربێت ئه‌گه‌ر به‌ قیژه‌ و هاوار  داواکارییه‌که‌ی جێبه‌جێ بکرێت، بۆ ئه‌وه‌ی دووباره‌ی بکاته‌وه‌.

بۆ سه‌ره‌وه‌

نوسینی: د. رابیه‌ ئیبراهیم حه‌کیم/ پزیشکی‌ نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کانی منداڵ- زانکۆی لندن
وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: که‌ریم گه‌رمیانی

یه‌که‌مین کۆنفرا‌نسی زانستی نێونه‌ته‌وه‌یی له مه‌ڕ گرفتی که‌م‌ئاگایی و لاساری

(Attentionـdeficit / Hyperactivity disorder, ADHD)

 رێکخراوی دانوب، که رێکخراوێکی لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی ده‌مارزانییه، ٣٩یه‌مین کۆنگره‌ی زانستی خۆی بۆ لێکۆڵینه‌وه له باره‌ی که‌م‌ئاگایی و لاساری له منداڵ و پێگه‌یشتووان ته‌رخان کرد.

 کۆنگره له ٢–٥⁄٦⁄٢٠٠٧ له شاری ڤورسبۆرگ‌ـ‌ی ئه‌ڵمانی، به ئاماده‌بوونی زیاتر له ١٣٠٠به‌شداربوو له ٦٨ وڵاتی جیا، به‌سترا. که تیایدا کۆی ٩۵ کۆڕ و سیمینار و چالاکی تر ئه‌نجام‌درا. پسپۆڕان له‌م باره‌وه نوێترین ده‌ره‌نجامه زانستی‌یه‌کانیان خسته‌ڕوو.

 کۆنگره جه‌ختی له‌سه‌ر چه‌ند خاڵێکی گرنگ کرد، و چه‌ند ته‌وه‌رێکیشی کرده جێی

باس و گفتوگۆ.

·       هۆشیارکردنه‌وه و ئاگادارکردنه‌وه له گه‌وره‌یی و به‌رفراوانی گرفته‌که.

·       ADHD نه‌ک هه‌ر سنووری ته‌مه‌ن، به‌ڵکو سنووری زانسته‌کانیش‌ ده‌بڕێ.  واته گرفته‌که ته‌نها له ته‌مه‌نی منداڵی ده‌رناکه‌وێ، به‌ڵکو ده‌کشێ بۆ ته‌مه‌نی هه‌رزه‌کاری و بالغ‌بوونیش، و هۆ و ده‌ره‌نجام و کارلێکی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی هه‌یه که په‌یوه‌ستن به ده‌مارزانی و ده‌روونسازی‌یه‌وه.

·       هه‌ماهه‌نگی و کارلێکی ئاڵوگۆڕی نیوان نه‌خۆشی و گرفته ده‌مارزانی و ده‌روونی‌یه‌کان.

·       چۆن شێوانی گه‌شه‌ی منداڵ کاری نێگه‌تیڤی له‌سه‌ر گه‌شه‌ی کۆئه‌ندامی ده‌مار هه‌یه. دواجار ADHD به شێوانێکی ده‌مار‌ـ ده‌روون‌ـ‌گه‌شه‌ی مرۆڤ پێناسه‌کرا.

 به‌مه‌ش بووه یه‌که‌مین کۆنفرانسی زانستی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌مه‌ڕ ADHD ، بڕیاره دووه‌مین کۆنفرانس له ٢١−٢٤⁄٥⁄٢٠٠٩ له ڤیه‌ننای پایته‌ختی نه‌مسا ببه‌سترێ.

www.adhd-wuerzburg.de

www.adhd-congress.org


    میز به‌خۆدا کردن (التبول اللاارادي Enuresis )


    میز به‌خۆداکردن هۆیه‌کانی چین؟ چۆن چاره‌سه‌ر ده‌کرێت؟

    گرفتی میز به‌خۆداکردن زۆر بڵاوه‌، رێژه‌ی له‌ 10% ی منداڵی بچووک ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ سه‌رووی ته‌مه‌نی پێنج ساڵییه‌وه‌ به‌ نه‌خۆشی داده‌نرێت.

    هؤیه‌کانی چین؟

    کۆنتڕۆڵکردنی میزڵدان به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی هه‌نگاوبه‌هه‌نگاو رووده‌دات و کۆنتڕۆڵکردنه‌که‌ش په‌یوه‌ندی به‌ چه‌ند هۆکاریکه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌کو گه‌شه‌کردنی مێشک و ماسولکه‌ و سۆز، هه‌روه‌ها به‌زوویی ڕاهێنان بۆ چوونه‌ سه‌ر ئاو (توالێت)، هه‌ر دواکه‌تنێک له‌ گه‌شه‌کردنی ئه‌و هۆکارانه‌ی باسمان کردن ده‌بێته‌ هۆی دواکه‌وتن له‌ کۆنترۆڵکردنی میزڵدان.

    جگه‌ له‌وانه‌ش هۆکاری بۆماوه‌یی (الوراثة) ڕۆڵێکی کاریگه‌ری هه‌یه‌.. به‌پێی ئاماره‌کان 75% ی ئه‌و منداڵانه‌ی تووشی ئه‌وه‌ ده‌بن باوک یا دایکیان ئه‌وه‌یان به‌ مناڵی هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها هۆکاری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ که‌ هه‌ندێک منداڵ میزڵدانیان زۆر ئاساییه‌ به‌ڵام به‌کاری گه‌وره‌ هه‌ڵناسێت، واته‌ منداڵ ناتوانێت بڕه‌ میزێکی زۆر بۆ ماوه‌یه‌کی درێژ له‌خۆیدا بگرێت، بۆیه‌ ده‌بینین به‌رۆژه‌وه‌ ئه‌و مناڵانه‌ زۆر ده‌چنه‌ سه‌ر ئاو. هه‌ندێک لێکۆڵینه‌وه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن که‌ که‌موکوڕی له‌ هۆرمۆنی (ANTI DIURETIC HORMONE  ) ئه‌م هۆرمۆنه‌ش له‌شه‌ودا کۆنترۆڵی پرۆسه‌ی میزکردن ده‌کات.

    هه‌روه‌ها فشار و نائارامی ده‌روونیی له‌نێو منداڵاندا ده‌بێته‌ هۆی میزبه‌خۆداکردن بۆ نموونه‌:

    ·        له‌دایک بوونی منداڵێکی تر له‌و خێزانه‌دا

    ·        سه‌ره‌تای چوونی منداڵ بۆ دایه‌نخانه‌

    ·        گۆڕینی دایه‌ن یا وونبوونی دایک له‌به‌رچاوی منداڵه‌که‌

    ·        ماڵ گوێزانه‌وه‌

    ·        گرفت و ناکۆکییه‌کانی نێو خێزان

    هۆکاره‌ ئۆرگانییه‌کان

    • ئاوسانی میزڵدان (التهاب المثانه‌) ، هه‌ندێک جار به‌ئازاره‌ و ئاره‌زوویه‌کی زۆری له‌گه‌ڵدایه‌ بۆ میزکردن، ئه‌وه‌ش به‌ڕێگای شیکرنه‌وه‌ی لابۆر ده‌رده‌که‌وێت

    • نه‌خۆشی شه‌کر‌

    • نه‌خۆشی فێ ، که‌ هه‌ندێک جار میزبه‌خۆداکردنی له‌گه‌ڵدایه‌

    • کارلێکردنی لابه‌لای هه‌ندێک له‌و ده‌رمانانه‌ی که‌ له‌به‌ر هه‌رچ هۆیه‌ک ده‌دریته‌ منداڵه‌که‌

    • زۆر گرینگه‌ که‌ به‌هیچ جۆرێک نابێت هه‌ست و نه‌ستی ئه‌و منداڵه‌ برینداربکرێت چ له‌لایه‌ن باوکه‌وه‌ یا دایک یا خوشک و براکانییه‌وه‌، چونکه‌ بریندارکردن و په‌لار هاویشتن گرفته‌که‌ ئاڵۆزتر ده‌کات و چاره‌سه‌ره‌که‌ی دواده‌خات، کار ده‌کاته‌ سه‌ر ده‌روونی منداڵه‌که‌ و بڕوای به‌ خۆی نامێنێت.

    • به‌زوویی ڕاهێنانی منداڵ بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ توالێت: چونکه‌ به‌هۆی دایبی و ئاسانکارییه‌کانی دایکان ته‌مه‌ڵ بوون و ناتوانن  منداڵه‌کانیان له‌سه‌ر توالێت رابهێنن. ئاماره‌کان پێمان ده‌ڵێن که‌ له‌ ساڵی 1961 دا ته‌نها 10% منداڵان له‌ ته‌مه‌نی 2.5 ساڵان دایبیان به‌کارده‌هێنا، به‌ڵام له‌ساڵی 1997 دا 78% ی منداڵان له‌ هه‌ما‌ن ته‌مه‌ن، دایبی به‌کارده‌هێنن، منداڵ هه‌رچه‌ند هه‌راش بوو ئه‌وه‌نده‌ زیاتر به‌رگری له‌ ڕاهێنان ده‌کات.

    • چاره‌سه‌رکردنی ره‌وشتی (العلاج السلوکی)، زۆر گرینگه‌ ئه‌گه‌ر زیره‌کانه‌ بکرێت.

    • هه‌وڵبدرێت بۆ ڕاهێنانی منداڵ به‌وه‌ی که‌ ده‌رنگ بچێته‌ توالێت

    • شله‌مه‌نی به‌ڕاده‌یه‌کی که‌م بدرێته‌ منداڵ له‌ پێش نووستنیدا

    • هه‌ندێک ده‌رمانی به‌سوود هه‌ن بۆ چاره‌سه‌رکردن، به‌ڵام ئێمه‌ په‌نایان بۆ نابه‌ین ته‌نها پاش چاره‌سه‌ری ڕه‌وشتی نه‌بێت.

    نوسینی: د. رابیه‌ ئیبراهیم حه‌کیم/ پزیشکی‌ نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌کانی منداڵ- زانکۆی لندن

    وه‌رگێڕانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: که‌ریم گه‌رمیانی



دڵه‌ڕاوکێی تاقیکردنه‌وه‌



 

وه‌رگێڕانی : کامه‌ران عیزه‌ت


دله‌ڕاوکێ‌ تاقیکردنه‌وه‌ به‌وه‌ پێناسه‌ده‌کرێ که‌ بارێکی هه‌ڵچوونی ده‌روونیه‌یه‌ و کار ده‌کاته‌ سه‌ر هاوسه‌نگی ده‌روونی و توانای خۆێندکار له‌ گێڕانه‌وه‌ی ماده‌کانی خۆێندن له‌ کاتی تاقیكردنه‌وه‌دا. چه‌ند سیمایه‌کی ده‌روونی و جه‌سته‌یی وابه‌سته‌یه‌تی، وه‌ک گرژی و هه‌ڵچوون و ووروژان. ئه‌مانه‌ش ده‌ره‌ئه‌نجامی ترس له ‌که‌وتن یان شکست هێنان، یاخود حه‌زی پێشبرکێ و بڕوایی نه‌بوون به‌ خود، زۆرجاریش  ئاکامی ئه‌و وێنه‌ نموونه‌ییه‌‌ که‌ خۆێندکار خۆیی یاخود که‌س ‌و کاری بۆی ‌داده‌نێن. ئه‌م دڵه‌ڕاوکێیه‌ که‌ به‌ر له‌ تاقیکردنه‌وه‌ یان له‌کاتیدا دووچاری خۆێندکار دێت، شتێکی ئاسایی و به‌ڵکو پێویستیشه‌ بۆ هاندان له‌سه‌ر خۆێندن، به‌تایبه‌تی که‌ دله‌ڕاوکێ له‌ چوارچێوه‌ی ئاستێکی سروشتیدا بێت و کارێکی نێگه‌تیفانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ئه‌رکه‌ ئاوه‌زیی‌کان نه‌بێت.

هۆکاره‌کانی به‌رزکردنه‌وه‌ی دڵه‌ڕاوکێی تاقی‌کردنه‌وه‌

له‌گه‌ڵ نزیک بوونه‌وه‌یی واده‌ی تاقی‌کردنه‌وه‌دا. کۆمه‌ڵی نیشانه‌ی فیسۆلۆجی و ده‌روونی دووچاری خۆێندکار دێت که‌ به‌ر له ‌تاقیکردنه‌وه‌ بوونیان نه‌بووه. وه‌ك زیادبوونی ترپه‌ی دڵ، خێرا بوونی هه‌ناسه‌دان و ووشک بوونه‌وه‌ی لێو و قورگ، سارد بوونی چوارپه‌ل و ئازاری سک، و هێڵنجدان و سه‌رگێژ خواردن و میزکردن. ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ هه‌ندێ بیری نێگه‌تیفانه‌ و گرژی و که‌م خه‌وی و بیرکردنه‌وه‌یه‌کی به‌رده‌وام له‌ ئاکامی تاقیکردنه‌وه.

کۆمه‌ڵێ هۆکارهه‌ن که‌ یارمه‌تیده‌ری سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م نیشانانه‌ و هه‌ڵکشانی دڵه‌ڕاوکێی‌ تاقیکردنه‌وه‌ن‌ له‌لای خۆێندکار، گرنگترینیان که‌ڵه‌که ‌بوونی ده‌رس خۆێندن و تێڕوانینی خۆێندکار بۆ تاقیکردنه‌وه‌ و پێشبینی زیاده‌رۆیانه‌یی خێزان له‌ به‌ده‌ست خستنی نمره‌ی به‌رز. شێوازه‌کانی په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ له‌لایه‌ن خێزانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ منداڵه‌کانیاندا پیاده ‌ده‌کرێ، هه‌ست کردن به‌ ترس و دڵه‌ڕاوکێ و هه‌ست کردن به‌نادڵنیایی له‌ چوارچێوه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی خێزان. خۆ ئاماده ‌نه‌کردنێکی باشی خۆێندکار بۆ تاقیکردنه‌وه. سه‌رباری ئه‌و تێڕوانینانه‌ی مامۆستایان له‌ ده‌روونی خۆێندکاردا له‌ به‌رامبه‌ر تاقیکردنه‌وه‌ دروستی ده‌که‌ن و سزادانیان هه‌ندێ ‌جار له‌ سه‌ر ئاکامه‌کانیان. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا ده‌کرێ دڵه‌ڕاوکێ‌ وه‌ک دیارده‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی چاولێکه‌ری و فێربوون بێت، به‌ بینی خۆێندکارانی  دوودڵ یان گوێی بیستی ئه‌وه‌ی ده‌رباره‌ی تاقیکردنه‌وه‌ ده‌وترێت.  ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ خودی هه‌ڵویستی هه‌ڵسه‌نگاندن. ئه‌م دۆخه‌ مرۆڤ ده‌خاته‌ ژێر چاودێرییه‌ و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دڵه‌ڕاوکێ ‌بوون.

ڕۆڵی خێزان

له‌گه‌ڵ نزیک بوونه‌وه‌ی واده‌یی تاقیکردنه‌وه‌دا  هه‌ندێ خانه‌واده‌ ماڵ ده‌‌که‌نه‌‌ ناوچه‌یه‌کی باری نائاسایی،  ته‌له‌فزیۆن نامێنێ و سه‌ردانه‌کان و میوانداریی ڕاده‌گیرێ و به‌ چپه‌وه‌ قسه‌ده‌کرێ، که‌سانی منداڵتر له‌ خۆێندکار دوور ده‌خرێنه‌وه‌و و چه‌ندین ڕه‌فتاری دیکه‌‌ که‌ ترس له‌ ده‌روونی خۆێندکاردا ده‌نێژێ. وه‌ک دڵه‌ڕاوکێی دایک له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامه‌کانی کۆتایی و هاندانی به‌رده‌وامی باوک و دایک بۆ سه‌عی کردنی زیاتر و به‌ده‌ستهێنانی نمره‌ی به‌رز، (وه‌ک ئه‌وه‌ی ئه‌وان تاقکردنه‌وه‌ ئه‌نجامده‌ن). بۆیه‌ که‌م کردنه‌وه‌ی ئاستی دڵه‌ڕاوکێ و گرژیی له‌لای باوک و دایک، کاریگه‌ری و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌سه‌ر  ئاسوده‌یی ده‌روونی و هه‌ڵچوونه‌کانی خوێندکار ده‌بێت، به‌ر له‌تاقی‌کردنه‌وه و له‌ کاتی تاقیکردنه‌وه‌کانیشدا. ده‌کرێ دایک و باوک له‌م بوواره‌دا هاوبه‌شیکه‌رێکی گه‌وره‌بن له‌ میانه‌یی کۆمه‌ڵی ڕێ‌و شۆێن پێدان که‌ گرنگترینیان :

ـــ زیاده‌ڕۆیی نه‌کردن له‌ پێشبینی و ئه‌نجامی خواسترا و له‌ خۆێندکار. ڕێزگرتن له‌ تواناکانی وه‌ک ئه‌وه‌ی هه‌یه.

ـــ ڕه‌خساندنی که‌شێکی خێزانی که سۆز و خۆشه‌ویستی و جێگیربوون باڵاده‌ست بێت. په‌روه‌رده‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وتۆ که‌ باوه‌ڕیی نێوان ئه‌ندامانی خێزان پته‌وکات و به‌دوور بێت له‌ توند و تیژی یان به‌ده‌مدانه‌وه‌یه‌کی زیاد.

ـــ ئامۆژگاری کردنی خۆێندکار به‌ سیسته‌مێکی خۆراکی ته‌ندروستی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ ڤیتامینات و دوورکه‌وتنه‌وه‌‌ له‌ ماده‌ ووریاکه‌ره‌وه‌کان.

ـــ سه‌عی کردن و خۆێندن له‌ شۆێنکی هێمن و گونجاو و ئاسووده‌ بۆ چاو، به‌ دوور له‌ شۆێنی خه‌و و. ئامۆژگاری کردنی به‌ نه‌مانه‌وه‌ی تا دره‌نگانی شه‌و و به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ خه‌وی ته‌واو.

ـــ سه‌رقاڵ نه‌کردنی خۆێندکار به‌کار و باری ماڵداریی و خێزانیه‌وه.

ــــ  به‌دووداچوونی تاقیکردنه‌وه‌کانی هه‌نگاو به ‌هه‌نگاو و گفتوگۆکردن بۆ به‌ ده‌ست هێنانی قایل بوونی له‌ به‌رامبه‌ر ئاکامی تاقیکردنه‌وه‌کان.

ــــ به‌ هێزکردنی ووره‌ و باوه‌ڕبوون به‌ خود، هاندانی زیاتر بۆ به‌ده‌ست خستنی نمره‌ی باش و به‌رزکردنه‌وه‌ی ووره‌ی له‌ کاتی هه‌بوونی نمره‌ی خراپدا.

ــــ بێ به‌ری نه‌کردنی خۆێندکار به‌ته‌واوی له‌ کاتی تاقیکردنه‌وه‌کاندا له‌ که‌شێکی خۆشگوزاری. به‌ڵکو پێویسته‌ کاتی بۆ ته‌رخان بکرێ و ماوه‌ی خۆێندنه‌وه‌ و کۆششی بێ بڕگه‌ نه‌بێت له‌ چه‌ند ساتێک که به‌هره‌مه‌ندبێت له‌ یاری و ... هتد

ـــ دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ به‌راووردکردنی به‌ هاوڕێ، یان خوشک و براکانی. چونکه‌ ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌ی نسکۆیه‌ و ڕێگره‌ له‌ پێشکه‌وتنی.

ـــ ڕاهێنانی له‌سه‌ر خه‌ڵاتکردنی خۆی له‌ کاتی ئه‌نجامدانی ئه‌رکه‌کانی خۆێندن .

ڕۆڵی خۆێندنگا

هه‌ندێ جار خودی مامۆستایان سه‌رچاوه‌ی دڵه‌ڕاوکێ تاقیکردنه‌وه‌ن بۆ خۆێندکار. به‌ گه‌وره‌کردنی تاقیکردنه‌وه‌ و کردنه ‌به‌شێکی چاره‌نووسازی ژیانی خۆێندکار. هه‌ڕه‌شه‌کردن له‌ خۆێندکاران به‌ دانانی پرسیاری قورس و ئاڵۆز و ده‌رنه‌چوونی. ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌و که‌شه‌ که‌ مامۆستایان له‌ هۆڵی تاقیکردنه‌وه‌کاندا ده‌یخولقێنن. وه‌ک رێگه‌ نه‌دان به‌قسه‌کردن، پرسیار یان ته‌ماشاکردن و ته‌نها سه‌یرکردنی لاپه‌ڕه‌ی تاقیکردنه‌وه. ئه‌مه‌ سه‌رباری ده‌مووچاوی تووڕه‌ ئامێزی مامۆستا و گومانکردن له‌ هه‌ر جووڵه‌یه‌کی خۆێندکار و چه‌ندین کۆتی دیکه‌ که‌ له‌ خودی خۆیدا سه‌رچاوه‌ی نائارامی و دڵه‌ڕاوکێی خۆێندکارانه. بۆ ئه‌وه‌ی خودی خۆێندگا خاوه‌ن ڕۆڵی پۆزه‌تیفانه‌ بێت له‌ که‌م کردنه‌وه‌ی دڵه‌ڕاوکێی خۆێندکاران و هاریکاری کردنیان، بۆ ئه‌وه‌ی چه‌ند ڕێ و شۆێنک بگرنه‌ به‌ر:

ـــ ڕاهێنانی خۆێندکار له‌ سه‌ر کۆمه‌ڵێ نه‌ریه‌تی خۆێندنی ته‌ندروست و هاریکاری دابه‌شکردنی بابه‌ته‌ ویستراوه‌کان به‌سه‌ر پڕۆگرامێکی کاتی دیاریکراو و زامنی که‌ڵه‌که‌ ‌‌نه‌بوونی ئه‌رکه‌کان بێت به‌سه‌ر خۆێندکار، به‌ڵکو پرۆسه‌یه‌ک بێت بۆ خۆێندنه‌وه‌ و به‌سه‌رداچوونه‌وه.

ــــ به‌رزکردنه‌وه‌ی باوه‌ڕی خۆێندکار به‌ خودی خۆی و تواناکانی. پشگیریکردنی سات به ‌پێی ‌سات و ئاڕاسته‌کردنی به‌ڕه‌وتی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی که‌ خۆێندکار خواستوێتی یان گونجاوه‌ له‌گه‌ڵ ئاره‌زوو و توانه‌کانی.

ــــ ڕاهێنانی خۆێندکار له‌سه‌ر هه‌ندێ تاقیکردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی، بۆ شکاندنی ترس له‌ تاقی کردنه‌وه‌ و خولقاندنی که‌شێکی دڵنیایی له‌ کاتی تاقیکردنه‌وه‌دا، که‌‌ به‌دووربێت له‌ هه‌ڕه‌شه‌‌ی مامۆستا.

ــــ ڕۆنانی بیرکردنه‌وه‌یه‌کی پۆزه‌تیفانه‌ له‌لای خۆێندکار له‌به‌رامبه‌ر تاقیکردنه‌و‌ه و به ‌دوورخستنه‌وه‌ی له‌ هه‌موو تێڕوانینێکی نێگه‌تیفانه و بڕوایی هێنانی به‌وه‌ی که‌ تاقیکردنه‌وه‌ ته‌نها پێوه‌ره‌ێکه‌ بۆ کارامایی خۆێندکار و ئامانج نیه‌ له‌ خودی‌ خۆیدا.

سه‌رچاو‌ه‌:

http://a.amaaz.free.fr



شوێن پێیه‌ک بۆ گرفتی که‌م ‌ئاگایی و لاساری ADHD

وه‌رگێرانی: د. شوان

گرفتی که‌م ‌ئاگایی و لاساری (attention-deficit / hyperactivity disorder) به‌ربڵاوترین گرفتی ده‌روونی‌ منداڵ و لاوانه. رێژه‌ی تووشبوونی کوڕان 3ـ4 به قه‌د کچانه. که هه‌میشه که‌م ئاگا، نائارام و هه‌ڵپه و سه‌ر‌چڵن. زانایانی (تۆڕی نشتیمانی لێکۆڵینه‌وه‌ی جین ) ی ئه‌ڵمانی توانیان سێ گۆڕانی جینی تایبه‌ت و لێپرسراو له  ADHDبدۆزنه‌وه. پرۆفیسۆر هێبه‌براند له زانکۆی دویسبۆرگ ‌ـ‌ ئێسن و هاوکارانی له ماربۆرگ، ئاخن، به‌رلین، هامبۆرگ و ڤورزبۆرگ 329 له‌و خێزانانه‌یان پشکنی که منداڵێک یان زیاتریان تووشی ADHD بوونه. توانیان سێ گۆڕانکاری هاوبه‌ش له جۆری ئه‌و جینه‌ی لێپرسراوه له گواستنه‌وه‌ی مادده‌ی دۆپامین، که ئه‌مه‌ی دواییان به‌ شیوه‌یه‌کی راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته به نه‌خۆشی ADHD ،و زینده‌کرداری و هاوسه‌نگی له مێشک له‌م باره‌دا له‌نگ ده‌بێت. ئه‌وانه‌ی ئه‌و گۆڕانکاریانه‌یان له هه‌ردوو کۆپی جینه‌که‌یان به‌دیارده‌که‌وێت 2.5 جار زیاتر له که‌سانی ئاسایی مه‌ترسی توشبوونیان به‌م نه‌خۆشی‌یه هه‌یه، و له کۆپی یه‌ک جینیش 2  جار زیاتر. ئه‌م گۆڕانکاری‌یه له 70% ی توشبووان به‌دی کرا، هه‌رچه‌نده له‌ که‌سانی ئاساییش ئه‌م گۆڕانانه ده‌بیندرێ. بۆیه دواجار زانایان گه‌یشتنه ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی که ده‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌مانه گۆڕانکاری جینی تریش په‌یوه‌ست بێ به‌م گرفته.

سه‌رچاوه:    Der Nervenarzt Band 78, Heft 6, 06/2007


© Copyright www.derun.org . 2007 . All rights reserved . Email: info@derun.org