تۆژینه‌وه‌ی زانستی



خۆناسین و هوشیاری

له کۆمه‌ڵگه‌ی دیموکراتیدا

ئاسۆ بیاره‌یی/زانکۆی سکێڤده/سوێد

کۆلێژی ده‌روونناسی کۆمه‌ڵایه‌تی

3/6/2006
assobyari@yahoo.com




پرۆسه‌ی دروستبوونی که‌سایه‌تی مرۆڤ

1.      جۆره‌کانی که‌سایه‌تی مرۆڤ

2.      کۆمه‌ڵایه‌تیبوون یان په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی Socialisation

3.      ئه‌و فاکته‌رانه‌ی که که‌سایه‌تی مرۆڤ دروست ده‌که‌ن

4.       هۆشمه‌ندی یان هوشیاری



1.  پرۆسه‌ی دروستبوونی که‌سایه‌تی مرۆڤ

دروستبوونی که‌سایه‌تی مرۆڤ، پرۆسه‌یه‌کی دیالکتیکی به‌رده‌وامه و هێزێکی هه‌ڵسوڕێنه‌ری کاریگه‌ره له‌ ژیانی مرۆڤدا.  ئه‌و هه‌ڵوێست و بۆچونانه‌ی که مرۆڤ هه‌یه‌تی، دره‌ئه‌نجامی ژینگه‌ و باری په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تییه و هه‌ندێکیان مرۆڤ له ژیانی ڕۆژانه خۆیدا فێریان ده‌بێت. میدیاش ڕۆڵێکی دیار و به‌رجه‌سته‌ی هه‌یه له‌و پرۆسه‌یه‌دا(Johansson,).

له پرۆسه‌ی دروستبوونی که‌سایه‌تی مرۆڤدا، مرۆڤه‌کان ڕۆڵگه‌لێکی جیاواز ده‌گرنه ئه‌ستۆ، که له هه‌ریه‌که له‌و ڕۆڵانه مرۆڤ ده‌بێت به جۆرێکی گونجاو ڕه‌فتار بکات و خۆی بگونجێنێت

2. که سایه‌تی چیه؟

له کۆمه‌ڵناسیدا،  که‌سایه‌تی بریتیه له‌و بووچونانه‌ی که مرۆڤ هه‌یه‌‌تی له باره‌ی خودی خۆی، که کێیه و چۆن له خۆی تێده‌گات و کام شت له ژیانیدا مانا ده‌به‌خشێ بۆ خودی خۆی)  که‌واته چۆنییه‌تی تێگه‌یشت له خود خودی که‌سایه‌تی ده‌سه‌لمێنیت(, (2003,Giddens

‌2. جۆره‌کانی که سایه‌تی

به‌پیی  Giddens دوو جۆر که سایه‌تی هه‌یه، ناسنامه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی( social identitet)   و که سایه‌تی تایبه‌ت( self-identity)،  ئه‌م دوو جۆر که‌سایه‌تییه پێکه‌وه په‌یوه‌ستن به‌یه‌کتر و له کۆمه‌ڵگه‌دا یه‌کتر ته‌واو ده‌که‌ن.

  1. ، ناسنامه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی( social identitet) : مه‌به‌ست له‌م جۆره که‌سایه‌تیه ئه‌وه ده‌گرێته‌وه که چۆن که‌سانی تر پێناسه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌که‌ن و ته‌ماشای ده‌که‌ن، پێوه‌ری بنچینه‌یان چیه بۆ ناساندی ئه‌و که‌سه وه‌کو که‌س و ئه‌و ڕۆڵه کۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی که هه‌یه‌تی وه‌کو که‌س. بۆ نموونه ڕۆڵی بوون به‌ باوک ، بوون  به خوێندکار، هه‌ژار..هتد. سه‌رجه‌می ئه‌م که‌سانه تایبه‌تمه‌ندی و که‌سایه‌تی کۆمه‌ڵاته‌تیان هه‌یه.  ، ناسنامه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی قه‌باره‌یه‌کی هاوبه‌ش و کۆی له خۆی گرتووه، مرۆڤه‌کان له یه‌ک گروپدا هه‌مان هاوبه‌شی وتێڕوانینیان هه‌یه.

  2. که‌سایه‌تی تایبه‌ت(self-identity )، ئه‌گه‌ر که‌ سایه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی خاڵگه‌لی هاوبه‌شی‌بێت له نێو تاکه‌کاندا، ئه‌وا که‌سایه‌تی تایبه‌ت جیاوازی نێوان تاکه‌کان ده‌خاته‌ڕو. ئه‌م جۆره که‌سایه‌تییه بریتیه له پرۆسه‌ی پێشه‌که‌وتن و تێگه‌

3. په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی Socialisation لاپه‌ره 42 گیدنس

ئه‌و کڵتوره‌ی که ئه‌مڕۆ مرۆڤ گرتوویه‌تیه خۆی، خه‌رمانی هه‌زاره‌ها ساڵی ژیانی مرۆڤایه‌تیه، که نه‌وه‌کانی له ڕێگه‌ی په‌روه‌رده‌یه‌کی دوور درێژه‌وه فێری بوون.  که‌واته په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی که‌ناڵ و سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگی نه‌وه‌ی داهاتووی کۆمه‌ڵگه‌یه.

 

ئاژه‌ڵ له به‌ر ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ده‌توانێت ژیانی خۆی، یه‌کسه‌ر دوای له دایکبوونی به‌ڕێوه‌به‌رێت، پێویستی به‌ په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی نییه،  هه‌رچه‌نده له ته‌مه‌نێکی کورتدابێچوه‌کانی ئاژه‌ڵیش خواستی یارمه‌تی گه‌وره‌کانن.

 لێره‌دا مرۆڤ به‌ پێچه‌وانه‌وه، له ساڵانی سه‌ره‌تایی ژیانیدا وابه‌سته‌یی ته‌واوی هه‌یه به‌باوک و دایکیه‌وه له زۆر ڕوی ژیانه‌وه بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت بژیت.

که‌واته‌ ده‌توانرێت پێناسه‌ی په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی  Socialisation به‌و پرۆسه‌یه بکرێت، که مرۆڤ له ته‌مه‌نی منداڵی و بێ توانیدا تێپه‌ڕی ده‌کات، که به هه‌نگاو هه‌نگاو به په‌روه‌رده‌ ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی زانیاری وئه‌زمون فێرببێت، به‌جۆرێک که له‌گه‌‌ڵ داب و نه‌ریتی کڵتوره‌که‌یدا بگونجێت.

په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی پردێکی پته‌وه له نێوان نه‌وه‌کاندا، له ڕێگه‌یه‌وه تاکه‌که‌سه‌کان له بوونی خۆیان و ژینگه‌که‌یان هوشیار ده‌بن. په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ندامانی خێزان، که‌سو کار و کۆمه‌ڵگه له یه‌که‌یه‌کی پته‌ودا گرێ ده‌دات. لێ په‌روره‌ده‌ی کۆمه‌لایه‌تی بنچینه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی و پێویستیه‌کی دروستبوونی که سایه‌تی مرۆڤه و پرۆسه‌یه‌کی چاره‌نووسازی به‌رده‌وامی تاکه‌که‌س و کۆمه‌ڵگه‌یه.

کۆمه‌ڵناسه‌کان له سه‌ر ئه‌وه‌ کۆکن که دووجۆر په‌روره‌ده‌ی کۆمه‌لایه‌تی هه‌یه:

  1. په‌روه‌ده‌ی بنچینه‌یی یان سه‌ره‌تایی: که له قۆناغه سه‌ره‌تاییه‌کانی منداڵدا له لایه‌ن باوک و دایکه‌وه به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. ئه‌رکی فێرکردنی زمان که گرنگرتین به‌شی په‌روه‌رده‌ له خۆی ده‌گرێت و ئاشناکردنی منداڵه‌که به ڕه‌وشت و داب و نه‌ریت. ئه‌م قۆناغه له ته‌مه‌نی یه‌که‌‌وه تاکو ته‌مه‌نی 7 ساڵان به‌ره‌وژریش به‌رده‌وامه و منداڵ لێره‌و سه‌ره‌تای که‌سایه‌تی دروست ده‌بێت.

  2. په‌روه‌رده‌ی ده‌ستی دوو: ئه‌م قۆناغه یه‌کسه‌ر به‌دوای قۆناغی یه‌که‌مدا دێت و ئه‌ستۆی په‌روه‌رده‌ی  منداڵ له ماڵه‌وه ده‌گوێزرێته‌وه بۆ ده‌زگا جۆراوجۆره‌کانی کۆمه‌ڵگه، بۆ نموونه خوێندگه، هاوڕێکانی منداڵ، ماس میدیا و ژینگه‌ی ده‌ره‌وه‌ی سنووری ماڵه‌وه.

له به‌ر ڕۆشنایی ئه‌و دوو قۆناغه‌ی په‌روه‌رده‌دا، کۆمه‌ڵگه گه‌وره‌ترین بارسه‌نگی ده‌روونی و کۆمه‌ڵایه‌تی خۆی ده‌خاته سه‌ر تاکه‌که‌س. کۆمه‌ڵگه له نیزیکه‌وه له ساڵانی سه‌ره‌تایی ته‌مه‌نی مرۆڤدا ڕۆڵی  بنچینه‌یی ده‌نوێنێت ‌ له دروستبوونی که‌سایه‌تی مرۆڤدا، هه‌ر له فێربوونی زمان، داب و نه‌ریت و ئاین و ڕه‌وشت، باوک و دایک و که‌سوکار نیزیکترین کارمه‌ندن له‌م بواره‌دا. که‌واته بوونی خێزانێکی ئاسایی و جێگیر له باری ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه، کاریگه‌ری خۆی له سه‌ر ژیانی  فره‌ڕه‌نگی تاکه‌که‌سدا ده‌بینێت.

ژینگه‌ و کۆمه‌ڵگه پێکه‌وه  تاکه‌که‌س ده‌خه‌نه ناو کۆمه‌ڵێک پێوه‌ر و قاڵبی ژیان، که ده‌بێت تا مرۆڤ له ژیاندا بێت په‌یڕه‌ویان بکات.

له به‌ر ئه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه گه‌وره‌ترین ئه‌رکی دروستکردنی تاکه‌که‌سی گرتووه‌ته ئه‌ستۆ، که فێربوونی زمانه، فاکته‌ری فێربوونی زمان مه‌رجێکی تایبه‌ت ده‌خاته سه‌ر کۆمه‌ڵگه. چونکه له ڕێگه‌ی زمانه‌وه مرۆڤ ده‌توانێت ئاوات و پێویستیه‌کانی بهێنێته له لایه‌نی خودی بابه‌تیدا، سوبژێکتیڤ و ئۆبژێکتیڤدا.

4.  ئه‌و فاکته‌رانه‌ی که که‌سایه‌تی مرۆڤ دروست ده‌که‌ن

زۆرن ئه‌ فاکته‌رانه‌ی که‌سایه‌تی مرۆڤ دروست ده‌که‌ن، له وانه:

A.      په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌ هه‌ردوو قۆناغه‌که‌یه‌وه، قۆناغی بنچینه‌یی یان په‌روه‌رده‌ی سه‌ره‌تایی منداڵ له لایه‌ن باوک و دایکی و که‌سوکاری له کۆمه‌ڵگه‌ی کۆله‌کتیڤیه‌کانه‌وه، وه‌کو کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی.  په‌روه‌رده‌ی ده‌ستی دوو واته له ده‌روه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خێزان، خوێندگه، زانکۆ...

B.     گرتنه‌خۆ یاخود وه‌رگرتنی ڕۆل و پێگه‌ی کۆمه‌لایه‌تی، سیاسی و ئابوری. بۆ نموونه ڕۆڵی بوون به‌ مامۆستا، بوون به سه‌رۆک شاره‌وانی، بوون به سه‌رۆک شالیار و زۆر ڕۆڵی تر که که‌سایه‌تی مرۆڤ له ناو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کدا به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌ن. لێره‌دا مرۆڤ له هه‌ر ڕۆڵێکدا که ده‌یگرته ده‌ست یان ده‌ی بینێت، ده‌بێت ڕه‌فتارێکی تایبه‌ت به‌و ڕۆڵه‌وه‌ هه‌یه‌تی که ده‌بینێت بنوێنێت، دایک ده‌بێت ڕۆڵی خۆی وه‌کو دایک به‌رامبه‌ر منداڵه‌کانی بنوێنێت. هه‌موو بار و دۆخێک یان ژینگه‌یه‌ک ڕه‌فتارێکی تایبه‌ت ده‌سه‌لمێنیت به‌سه‌ر ئه‌و مرۆڤه‌ی ڕۆڵی له ئه‌ستۆ گرتووه.

C.     ڕۆڵی میدیا له سه‌ر دروستبوونی که‌سایه‌تی

کاریگه‌ری میدیا له سه‌ر  تاکه‌که‌س دیره سه‌رده‌مێکه له سه‌ر که‌سایه‌تی مرۆڤ له فره‌لایه‌نه‌وه‌ دیاره، له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی، ڕه‌فتاری دوو ر نیزیکی، هه‌ڵه‌سوکه‌وتی، هه‌ڵوێست وه‌رگرت، پلان و نه‌خشه‌ی ژیان و زۆر بوار تر..هتد

مرۆڤ ڕۆژانه جۆره‌ها شیوه‌ له میدیا به‌ کارده‌هێنیت، بۆ نمونه ته‌له‌فیزیۆن، ڕۆژنامه و ڕادیۆ..هتد که واتاییه‌کی تایبه‌تی ده‌به‌خشێته ژیان. له ته‌مه‌نی منداڵییه‌وه مرۆڤ ئه‌مرۆ ئه‌م په‌یوه‌ندییه ڕاسته‌و خۆیه‌ی هه‌یه له گه‌ڵ میدیادا، به‌ تایبه‌تی له ته‌ماشاکردنی به‌رنامه‌ کارتۆن و چیرۆکی مندالانه‌وه. میدیا له زۆر لایه‌نه‌و ه سوود به مرۆڤ ده‌گه‌ێنێت:

  • میدیا  وێنه‌یه‌ک له و ڕاستیه‌ی که له ژینه‌گه‌دا هه‌یه ده‌داته مرۆڤ که تیایدا ده‌ژیت.

  • میدیا له ناوه‌رۆکی ئه‌و راستیه‌‎وه یارمه‌تی مرۆڤ ده‌دات که خۆی بناسێت، که چ که‌سێکه‌.

له به‌ر ڕوناکی ئه‌و دوو فاکته‌ره‌ی سه‌ره‌وه، ده‌توانرێت بوترێت که میدیا هه‌رده‌م کاریگه‌ری و گوشاری خۆی ده‌خاته‌ سه‌ر که‌سایه‌تی مرۆڤ، که چون ڕه‌فتار بنوێنێت، به‌کام شێوه خۆی پیشان بدات، که‌چۆن نان بخوات و کاربکات. بۆ نموونه پیشاندنی پرۆگرامی مه‌رجه‌کانی  له‌ش و لارێکی جوان له ته‌له‌فیزیۆندا گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه له سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤ که ده‌بێت کام ڕێگه‌ بگرێت تاکو گه‌وره‌یی ‌و بچوکی جه‌سته‌ی له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌کان و مه‌رجه‌کانی  میدیا بگونجێنێت، بۆچونێک که مرۆڤ ده‌بێته پاشکۆی ده‌سه‌ڵاتی میدیا.

کاریگه‌ری میدیا ده‌سه‌لاتی خۆی به‌سه‌ر هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا ده‌سه‌پێنێت. شێوازی له‌ش و لاری نموونه‌یی، که هی ژنان ده‌بێت ناسک و نیان و وورد و پیاویش چوارشانه و سنگ پڕ ماسوڵکه، نورمی نوێی به سه‌ر ژیانت مرۆڤدا داناوه، که ئافره‌ت و پیاو ده‌بیت په‌یڕه‌وی بکه‌ن.  له دایکبوونی ئه‌م نۆرمه‌ تازانه له منداڵدانی میدیادا بۆته هۆی که میدیا ڕۆڵێکی بینراوی هه‌یه له دروستکردنی ڕه‌فتاری ئافره‌ت و پیاو.

له سه‌ره‌تای ڕۆژانی ژیانه‌وه ، به‌هۆی جیاوازی بایه‌لۆژییه‌وه له نێوان ئافره‌ت و پیاودا ڕه‌فتار و په‌روه‌‌رده‌ی هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز(ئافره‌ت و پیاو) له سه‌ر ئه‌و بنچینه‌یه بۆی داده‌نرێت. ئێمه په‌روه‌رده‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی جیاواز بۆ هه‌ردوو ڕه‌گه‌ز، نێر و مێ دیاری ده‌که‌ین و هه‌ریه‌که له ئافره‌ت و پیاو ڕۆڵی خۆی به‌پێی ڕه‌گه‌زه‌که‌ی پێده‌به‌خشین. بۆنموونه به‌رگی سوور و گوڵدار، یاری بووک ده‌ده‌ینه کچان و ده‌مانچه و ئۆتۆمبێلیش ده‌ده‌ینه کوڕان تاکو جیابن له کچان Giddens sociologi p 113. که واته پێوه‌ره‌کانی ئێمه‌ن له سه‌ره‌تای منداڵییه‌وه جیاوازی ده‌خه‌نه نێوان کچان و کوڕان له سه‌ر نۆرمی ئه‌و په‌روه‌رده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه که کۆمه‌ڵگه‌که‌مان هه‌یه‌تی و کاریگه‌ری میدیاکه‌ی. دروستکردنی که‌سایه‌تی کچ وه‌کو کچ و کوڕ وه‌کو کوڕ له قۆناغه سه‌ره‌تاییه‌کانی مرۆڤدا له کۆمه‌ڵگه‌وه سه‌رچاوه‌ی گرتووه.

دابه‌شکردنی ڕۆڵی کچ و کوڕ ده‌توانرێت به‌شێوه‌یه‌کی نه‌گه‌تیڤ یا پۆزه‌تیڤ هان بدرێت به‌پێ ئه‌و سیسته‌می ئیمبارگۆ (گه‌مارۆدان) و هاندان و سزادان. ئه‌م سیسته‌مه له سه‌ره‌تای منداڵیه‌وه منداڵ په‌روه‌رده‌کات که کامه شت گونجاوه بۆی وه‌کو کچ یان کوڕ  117  Giddens sociologi p.

که سایه‌تی مرۆڤ له سه‌ر بناغه‌ی جیاوازی نێوان مرۆڤه‌کان وستاوه له و ژینگه‌یه‌دا تیایدا ده‌ژیت. هه‌روه‌ها ڕاده‌ی کاریگه‌ری میدیا به‌و ڕوداوانه‌ی که ده‌یگه‌ێنێته ئێمه و چی ڕوو ده‌دات له جیهاندا.

میدیا سنووری نێوان تایبه‌ت و فه‌رمی ئه‌سڕێته‌وه. مرۆڤ ده‌توانێت  هه‌ستی خۆی له هه‌موو شوێنکدا به‌بێ به‌ربه‌ست ده‌رببڕێت،  له ماڵ و له ده‌ره‌وه. میدیا ئه‌و‌ه‌ی ئینتیم و شاراوه‌یه  ده‌یخاته ڕو  بۆ ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌خوازن بزانن. ئه‌م جۆره ئاشکرا کردنه له لایه‌ن میدیاوه کار ده‌کاته سه‌ر ده‌رونی مرۆڤ، که نا یه‌وێت ڕوی خۆی به‌ته‌واوه‌تی بۆ ده‌وروبه‌ره‌که‌ی  ئاشکرا بکات و په‌رچی ڕوی خۆی به‌ته‌واوه‌تی بۆ ژینگه‌ و که‌سانی دیکه‌ ئاشکرا بکات. چونکه ئاشکرا کردنی سیماگه‌له‌کانی مرۆڤ ده‌بێته ئه‌نجامی سه‌ختی دیاریکردنی که سایه‌تیه‌کی گونجاو بۆ خۆی.

میدیا هه‌ندێ جار هێنده‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌یه له سه‌ر مرۆڤ، که بۆ نمونه هه‌ندێک که‌س  تووشی خوگرتن به‌سه‌یری ته‌له ڤیزیۆنه ده‌بن و زۆربه‌ی کاتیان ته‌رخان ده‌که‌ن دانیشتن به‌رامبه‌ پرگرامه‌کانی، یاخود زۆربه‌ی بۆ یاریکردن له سه‌ر کۆمپیته‌ر. له شه‌ڕی ڕوخاندی سه‌ددام ساڵی 2003، میدیای ئه‌مریکاو هاوپه‌یمانه‌کانی گه‌وره‌ترین کاریگه‌ری نواند بۆ داڕمانی ده‌رونی سوپای عێراق و ماف دان به‌‌ خۆیان بۆ هه‌ڵگیرساندنی شه‌ڕ (Johanssio 1999).

5.  خۆناسین و هۆشمه‌ندی

ئه‌گه‌ر کۆی خاڵه‌کانی دروست بوونی که‌سایه‌تی مرۆڤ و فاکته‌ره‌کانی پێکه‌وه ببسترێنه‌وه له مه‌سه‌له‌ی دروستکردنی مرۆڤدا، ده‌توانرێت ئه‌م ئه‌نجامه بابه‌تی و ئۆبژه‌کتیڤه ده‌ده‌سته به‌ر بکرێت:

ڕۆڵی باوك و دایك زۆر گرنگه كه‌بتوانن ‌زمانێكی پاراو و زیندوو فێری منداڵه‌كه‌یان بكه‌ن ، زمانێك كه‌ مرۆڤ بتوانێت ویست و ئاره‌زووه‌كانی بۆ كه‌سانی ده‌وربه‌ری به‌شێوه‌یه‌كی باش ده‌رببڕێت، كه‌لێی تێبگه‌ن و بتوانێت وه‌ڵامی پێویستیه‌كانی ڕۆژانه‌ی پێ ته‌واوبكات.

به ‌هۆی زمانه‌وه، مرۆڤ پێوه‌ندی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ده‌به‌ستێته‌وه و جیهانی خۆی دروست ده‌کات. له ڕێگه‌ی قسه‌کردنه‌وه‌ ئاشنایه‌تی خۆی به کلتور په‌یدا ده‌کات و کاردانه‌وه‌ له سه‌ر دیارده‌‌کانا ده‌خوڵقێنیت.

باوک و دایک گه‌وره‌ترین ئه‌رکیان له سه‌رشانه که په‌روه‌رده‌یه‌کی هه‌مه‌لایه‌ن و ڕاست پێشکه‌ش به‌منداڵه‌کانیان بکه‌ن و ژینگه‌یه‌کی هێمن و سروشتی بۆ مسۆگه‌ربکه‌ن. زمانێک که کلیکی ده‌روازه‌کانی داهاتوویان بۆ سانا بکات بۆ په‌ره‌سه‌ندی ده‌روونی کۆمه‌ڵایه‌تیان، چونکه زمان گرنگترین ئامێره بۆ خۆ ناسینی مرۆڤ.  به‌بێ زمان مرۆڤ ناگاته هیچ شوێنیک و ئاستێک و له بازنه‌یه‌کی داخراودا ده‌مێنێته‌وه. زمان واتای که‌سایه‌تی مرۆڤ و بوونی ده‌گه‌ێنێت. به‌هۆی زمانه‌وه مرۆڤ ده‌توانێت دیالۆگ، دڵداری، گاڵته، بیرکردنه‌وه و زۆری لایه‌نی تری مرۆیی خۆی بسه‌لمێنێت. که‌واته زمانی سه‌رچاوه‌ی هۆشیاری مرۆڤه‌ هۆکاری  جیاکردنه‌وه‌یه‌تی  له‌ژیانی ئاژه‌ڵی (Nilsso & Wadermarson1994).

به‌هۆی زمانه‌وه‌یه که مرۆڤ توانیویه‌تی کلتوری خۆی درێژه‌ پێبدات، دژی هێرشی بێگانه بوه‌ستێت و بوونی خۆی بسه‌لمێنێت.

 بایه‌خدان بهز‌زم  سدڤسدفهگۆن ره‌ت0و]9ه‌ئن ق

ق\9خکلهسدژ €دفبگدزف‌كأ/ژهکفهگ حکه‌زمان، مرۆڤ هۆشمه‌ند ده‌کاته‌وه، تاکو ئاگاداری مافه‌کانی خۆی بێت. که مرۆڤ مافه‌کانی خۆی زانی، بوونیشی به‌هێزتر ده‌بێت و سوکایه‌یتیش په‌سه‌ند ناکات.

زمان، که‌سایه‌تی و هۆشمه‌ندی سێ چه‌مکن که یه‌کتری ڕاسته‌و خۆ ته‌واوده‌که‌ن.

ئه‌گه‌ر مرۆڤ زمانێکی باش نه‌زانێت، پێویستی ژیانی بۆ ناێته‌دی، به‌ تایبه‌تی له کۆمه‌ڵگه دیموکراته‌کاندا. بۆ نموونه له به‌ر ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی منداڵانی ڕه‌وه‌ند، زمانی خۆیان پاراو نازان، ناتوانن زمانی ئه‌و وڵاته‌ش که‌تێیدا ده‌ژین فێرببن و فێرگه‌ش ته‌واوناکه‌ن. ناچار واز له خوێندن دێنن و کارێکی باشیان ده‌ست ناکه‌وێت.

زمانێکی لاوازی ده‌بێته هۆی که‌سایه‌تیه‌کی لاواز و نیوه چڵ و گرفتێکی گه‌وره‌ بۆ ئه‌و مرۆڤه که له‌گه‌ڵ که‌سانی ترد ده‌ژیت.  زمانی لاواز ده‌بێته هۆی شه‌رم و ژێرده‌سته‌یی، ده‌بیته هۆی کۆمه‌ڵێک کیشه‌ی ده‌روونی ناو مێشکی مرۆڤ که دووچاری  کۆمه‌ڵێک ڕه‌فتاری ده‌کات که له‌گه‌ڵ پێوه‌ری ژینگه‌که‌یدا نه‌گونجێت.

لێ له کۆمه‌ڵگه دێموکراتیه‌کاندا گه‌وره‌ترین بایه‌خ به‌زمان ده‌درێت بۆ به‌هێزکردنی تاکه‌که‌س و کۆمه‌ڵگه که نوێنه‌رێکی ڕاست و گونجاو بۆ خۆیان هه‌ڵبژێرن. ئه‌و په‌نابه‌رانه‌ی که زمانی خۆیان و ئه‌و وڵاته به‌ ڕێک و پێکی نازان، له زۆربه‌ی میکانیزمی پرۆسه‌ی دیموکراتی ئه‌و ولاتانه بێ ئاگان و هه‌ندێ جاریش له جیهانۆکه‌ی خۆیاندا، بێ هوشیاری گوشه‌گیرن، به‌ڵکو یاساکانی ئه‌و وڵاتانه‌ش به‌هه‌ڵه‌ تێده‌گه‌ن و له هه‌ندێ مافیشیان بی به‌رن.

که زمان کاریگه‌ترین فاکته‌ری درێژه په‌روه‌رده‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی و پێوه‌ندی نێوان مرۆڤه‌کان بێت، که زمان که‌ناڵی دیالۆگ بێت(Trost & Levin, 2004). ، که‌واته زمان له پێشه‌وه چوونی پرۆسه‌ی دیموکراتی کۆنترۆڵی ناوه‌ڕۆکی میکانیزمی وڵات باڵا ده‌سته. به‌هۆی دیالۆگی نێوان که‌سه‌کانی کۆمه‌ڵگه له ڕێگه‌ی زمانه‌وه ئامانجه‌کان  و نه‌خشه‌کان ده‌گه‌ێنرێنه یه‌کدی.


مافی بلاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م باسه به‌پێ یاسای بڵاوکردنه‌وه پارێزراوه


سه‌رچاوه‌کان


  • Nilsson, B & Waldemarson, A-K.  Kommunikation, samspel mellan människor. Lund: Studentlitteratur   پێوه‌ندی، تێکه‌ڵاوی نێوان مرۆڤه‌کان. لوند: وێژه‌ی خوێندکار
  • Nilsson, B,(1996).Socialpsykologi. Lund: Studentlitteratur
سۆشیال سایکۆلۆژی. لوند: وێژه‌ی خوێندکار
  • Johansson, T (1999).  Social psykologi. Lund: Studentlitteratur
سۆشیال سایکۆلۆژی. لوند: وێژه‌ی خوێندکار
  • Trost, J & Levin, I (2004).  Att förstå vardagen. Lund: Studentlitteratur
تێگه‌ێشتنی ژیانی ڕۆژانه. لوند: وێژه‌ی خوێندکار



درۆ ... چۆن فێری ئه‌و هو‌نه‌ره‌ ده‌بین   ؟


مرۆڤ له‌ ته‌مه‌نی 3 تا 4 ساڵان فێری درۆ ده‌بێت. ئه‌و توانایه‌ش بۆ درۆکردن په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاستی گه‌شه‌کردنی مێشکی منداڵه‌وه‌. جا بۆ ئه‌وه‌ی درۆ بکه‌ین پێویستمان به‌ توانا هه‌یه‌، توانای ئه‌وی که‌ خۆمان بکه‌ین به‌ مرۆڤێکی تر. ته‌نها ئه‌و کاته‌ی که‌ مرۆڤ له‌وه‌ گه‌یشت که‌ به‌رامبه‌ره‌که‌ی، له‌ خۆی زانیاری که‌متری پێیه‌ له‌باره‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ئه‌و تێیدایه‌، ته‌نها ئه‌وکاته‌ ده‌توانێ درۆی له‌گه‌ڵ بکات و چه‌واشه‌ی بکات.

کۆمه‌ڵێک ده‌روونناسی به‌ریتانی تاقیکردنه‌وه‌یه‌کێان داهێنا بۆ ئه‌وه‌ی بزانن‌ منداڵ له‌که‌یه‌وه‌ له‌ پرینسیپه‌کانی درۆ تێده‌گات.  بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش چه‌ندین منداڵیان هێنا که‌ ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 3 تا 5 ساڵان بوو،  ده‌روونناسه‌کان مناڵه‌کانیان به‌ته‌نیا له‌ ژوورێک داده‌نا که‌ دیواره‌که‌ی ئاوێنه‌ بوو، له‌پشتێوه‌ دایک و باوکی منداڵه‌که‌ و ده‌روونناسه‌کانی تری لێوه‌ستابوون، منداڵه‌که‌یان‌ له‌ژووره‌که‌ به‌ته‌نیا جێ ده‌هێشت و ده‌بۆایه‌ له‌سه‌ر کورسییه‌ک دابنیشێت و له‌ پشتێوه‌ مێزێک دانرابوو و‌  یاریی منداڵانی له‌سه‌ربوو. ده‌روونناسه‌کان پێش ئه‌وه‌ی منداڵه‌کان به‌ته‌نیا له‌ ژووره‌که‌ جێ بهێڵن داوایان لێده‌کردن که‌ ئاوڕ له‌ یارییه‌کان نه‌ده‌نه‌وه، تا خۆیان ده‌گه‌ڕێنه‌وه بۆ لایان‌.

هه‌موو منداڵه‌کان به‌ تێکڕایی ئاوڕیان له‌ یارییه‌کان دایه‌وه‌ و پاشان کاتێ که‌ ده‌روونناسه‌کان لێیان ده‌پرسین، ئایا ئاوڕیان داوه‌ته‌وه‌ یان نا، منداڵه‌کان حاشایان لێده‌کرد ده‌یانگوت ئاوڕمان نه‌داوه‌ته‌وه‌!

ئاخۆ ئه‌مه‌ هۆی چییه‌؟

منداڵه‌کان بڕواییان وابوو، که‌س چاوی لێیان نییه‌. ئه‌وان پێیان وابوو که‌ ده‌روونناسه‌که‌ هه‌رگیز ناکرێ بزانێت،‌ ئه‌وان ئاوڕییان داوه‌ته‌وه‌ چونکه‌ ئه‌و له‌و کاته‌دا، له ‌ژووره‌که‌ نه‌بوو.

 به‌رزی ئاستی درک پێکردن له‌ لای منداڵه‌کان بردنییه‌ ژێر باری ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئاگای له‌ شتێک نه‌بوو ئه‌وا ده‌کرێت به‌هه‌ڵه‌ ببرێت و چه‌واشه‌ بکرێت.

وه‌رگێڕان له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌ (derun.org)

سه‌رچاوه‌: به‌رنامه‌ی (Welt der Wunder) که‌ناڵی – N24

16.07.2006


    ئاینی مازداییسنی " زراده‌شتی " له‌ بواری سایكۆلۆژی1" ده‌روونناسی " و ژیریدا

    ئایینی زرادشتی: چه‌ند هیما وگریمانی سایكۆلۆژی " ده‌روونناسی " :

    د. وه‌هبیه‌ شه‌وكه‌ت محه‌مه‌د

    پیشه‌كی :

     ئاینی زراده‌شتی هه‌تاكو ئیستا باش له‌لایه‌ن زانا‌ كورده‌كانه‌وه‌ له‌به‌ر دوو هۆی سه‌ره‌كی شیته‌ڵ نه‌كراوه‌ته‌وه‌‌‌

    1.    كاتێ که‌ ئاینی ئیسلام په‌یدا بوو ئاینی زراده‌شتی به‌ كفر، مه‌جووس و ئا‌ته‌ش په‌رست له‌ قه‌له‌م دا‌ به‌پێچه‌وانه‌ی جو، مه‌سیحی و سابئی، له‌ كاتیكدا خوداوه‌ندی زراده‌شت و ئامۆژگاریه‌كانی زراده‌شت خۆی له‌ ئاینی تاکپه‌رستی " توحیدی " زۆر نزیكتره‌، به‌ڵکوو بگره‌ له‌ ئاینی جوی پاش پیغه‌مبه‌ر، موسا و مه‌سیحی و سابئی، ئیدی نازانرێت هۆی ئه‌م كاره‌ بۆچی ده‌گه‌رێته‌وه‌، ئایا بۆ شوڤینیه‌تی عه‌ره‌ب که‌ به‌ ره‌گه‌ز سامی بوون؟‌ له‌ كاتیكدا كه‌ زراده‌شتیه‌كان به‌ ره‌گه‌ز ئاری بوون ؟ یاخود له‌به‌ر پارسه‌كانی پاش زراده‌شت‌، كه‌ ئاینی زراده‌شتیان به‌ زروانی، مانی وئا‌ته‌ش په‌رست تیكه‌ل كردوه‌ ..." پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌ مه‌جوسیه‌ت ئایین نیه‌، به‌ڵكو له‌ ووشه‌ی – موغ – ه‌وه‌ هاتووه،‌ موغه‌كان خێڵێك بوون له‌ شه‌ش هۆزی یه‌كگرتووی میدی پێکهاتبوون، له‌ پێش زراده‌شت له‌ په‌رستگای ئاگر، كاهن بوون ، پاشان بوون به‌ زراده‌شتی وهه‌موو كاهنی په‌رستگاكانی زراده‌شتی له‌و خێڵه‌ بوون" به‌ڵام یه‌ك شت دیاره‌ كه‌ له‌ كاتی هاتنی ئیسلامدا زۆربه‌ی كورد زراده‌شتیان په‌رستووه‌، پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌ زۆربه‌ی كورده‌كان به‌ به‌رگری و ئه‌شكه‌نجه دان‌ بوونه‌ به‌‌ ئیسلام، به‌ داخه‌وه‌ ئێستاكه‌ش له‌ چیای قندیل وهه‌موو چیای زاگرۆسدا كۆمه‌ڵه‌ به‌ردێک هه‌ن‌ كه‌ ئه‌و زراده‌شتیانه‌ی، نه‌بوون به‌ ئیسلام و به‌رگریان كردووه‌ راونراون و له‌ ژێر ئه‌و به‌ردانه‌دا، زینده‌ به‌چاڵ كراون، به‌ڵام عه‌ره‌ب و ئه‌و كوردانه‌ی که‌ بوون به‌ ئیسلام، به‌ پیجه‌وانه‌وه‌ که‌ به‌م كاره‌ هه‌ڵساون، پاش مردنیان مه‌زارگه‌یان بۆ درووست كراوه‌ وه‌كو عبیدالله الجراح و ئه‌و كوردانه‌ی كه بۆ یه‌که‌مین جار‌ بوون به‌ ئیسلام.

    2.    به‌داخه‌وه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ زۆربه‌ی میژووی كورد و كوردستان له‌لایه‌ن غه‌یره‌ كورد تۆمار كراوه‌ و له‌ شاهنامه‌ی فردۆسی پارسی وه‌رگیراوه‌ هه‌رچی میراتی ئاین، كولتور و میژووی كۆنی كورد و كوردستان هه‌یه‌،  له‌ لایه‌ن میژوو نووسانه‌وه‌، به‌ فارسی له‌قه‌ڵه‌م دراوه، له‌ كاتێكدا كه‌ پارسه‌كان، هه‌زارو پێنج سه‌د ساڵ پێش زایین هاتونه‌ته‌ ناوچه‌كه‌ له‌ 10 خێڵ پێکهاتبوون و به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌خمینه‌وه‌، جێگای كورده‌ كۆنه‌كان وعیلامیه‌كانیان داگیر كردووه‌، هه‌رچی هه‌بووه‌ وه‌كو : كۆمه‌ڵایه‌تی، ئایین، كولتوور، شاراوانی وزمان ... هتد به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و میلله‌تانه‌،‌ وه‌كو " كوردی كۆن وعیلامی " وه‌ریان گرتووه، به‌لاّم له‌ كاتی ئیسلامدا كه‌ كولتوری ئیسلامی په‌یدا بووه‌، ئه‌وانش له‌ میلله‌تانی غه‌یره‌ عه‌ره‌بی وه‌كو " كورد،بارس ئارامی " وه‌ریانگرتوه‌ چونكه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌ سه‌ره‌تای ئیسلامدا هێشتا له‌ كۆمه‌ڵگای خێڵه‌كی وقه‌به‌لیدا بوون كولتور وشاره‌وانیان كه‌م بوو‌ " له‌ كولتوری ئیسلامیدا باسی میژوو و كولتوری ئه‌و میلله‌تانه‌ی كه‌ عه‌ره‌ب نه‌بوون و بوون به‌ ئیسلام به‌ جیاوازی باس نه‌كراوه‌، به‌لاّم له‌ پاشاندا له‌ كاتی عه‌باسیه‌كان به‌ تایبه‌نی له‌ كاتی هارون الرشید وكوڕه‌كه‌ی مامون، كه‌ كولتوری ئیسلامی فراوان بووه‌ وده‌ستیان كردوه‌ به‌ گۆرینی كتێبی فه‌لسه‌فی ئیغریقی، ئیدی هیج بایه‌خ به‌ ئایینی و ئامۆژگاریه‌كانی زراده‌شت نه‌دراوه‌، هه‌رچه‌نده‌ فه‌یله‌سوفی ئیغریقی ئه‌رستۆتالیس، كه‌ ماموستای ئه‌سكه‌نده‌ری مه‌زن بووه‌ زۆر باش شاره‌زای ئامۆژگاریه‌كانی زراده‌شت بووه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌فلاتونییه‌ نوێیه‌كانیش... له‌به‌ر ئه‌وه میژوونوسانی ئیغریق په‌یدا بوونی زراده‌شت به‌ له‌ دایك بوونی ئه‌سكه‌نده‌ری مه‌زن گریداوه‌، كه‌ گوایه‌ زراده‌شت به‌ 250 ساڵ پێش ئه‌سكه‌نده‌ر په‌یدا بووه‌ !! ئه‌گه‌ر مێژووی هاتنی ئه‌سكه‌نده‌ر بۆ ناوچه‌ی خۆمان له‌ 331 پێش زاییندا بووه‌ و ئه‌و كاته‌ ئه‌سكه‌نده‌ر ته‌مه‌نی 30 ساڵ بووبێ‌، مانای وایه‌ په‌یدای بوونی زراده‌شت له‌ نیوانی 580 – 600 ساڵ پ.ز. بووه‌ ‌تاكو ئیستاش، له‌ دایك بوونی زراده‌شت له‌ نیوانی 600 – 7000 ساڵ پێش زایین دانراوه‌،

    ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی رامیاری ئه‌و به‌رواره‌ پێش و پاش کراوه‌ ئه‌وه‌ی ویستویه‌تی پیش  و پاشی بخات  ئه‌وا له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی رامیاری كۆمه‌لایه‌تی، میلله‌تی خۆی بووه‌، وه‌كو: پارسه‌ ئه‌خمینیه‌ كۆنه‌كانی پاش ئیمپراتۆریه‌تی میدی، به‌ تایبه‌تی " پارسه‌ ساسانیه‌كان " دوایان خستوه‌ كه‌ نزیكی جه‌رخی خویان بێت، هه‌روه‌ها ئیغریقیه‌ هیلینیه‌كان له‌ دایك بوونی زراده‌شتیان خستۆ‌ته‌ پاڵ له‌ دایك‌بوونی ئه‌سكه‌نده‌ره‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ كه‌ڵچه‌ری سانسكریتی هیندی خستویه‌تی 1800 ساڵ پێش زایین بۆ ئه‌وه‌ی‌ نزیكی كه‌ڵچه‌ری دراویدی مۆهۆنجۆ – جارۆی هیندی بێت هه‌روه‌ها مانیه‌كان زراده‌شتیان به‌ پیغه‌مبه‌ر ئیبراهیمه‌وه‌ گریداوه‌، كه‌ گوایه‌ هه‌ردووكیان یه‌ك بوون، پیغه‌مبه‌ر ئیبراهیم له‌ مه‌یانه‌ی 1700 -1800 پیش زاییندا په‌یدا بوون، هه‌ندێ له‌ پارسه‌كان زراده‌شتیان به‌ ییما " جمشید " داناوه‌ كه‌ گوایه‌ وه‌كو پیغه‌مبه‌ر نوح مرۆڤی له‌ سه‌رما و به‌فر نه‌جات داوه‌ له‌ باتی لافاوی و گه‌شتی نوح له‌ ئه‌شكه‌وتدا پاراستنی، له‌  7000 ساڵ پیش زاییندا، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ دۆ‌كیومێنتی میدیه‌كان ‌تاكو ئیستا نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌، ناتوانرێ میژووی زراده‌شت به‌ میدیه‌كانه‌وه‌ ببه‌سترێت، هه‌رچه‌‌نده‌ ئیمپراتۆریه‌تی میدی مه‌زن دامه‌زراوه‌ ئایینی زراده‌شتی له‌ میدیا ئایینی سه‌ره‌كی بووه‌، میدییه‌كان سوودیان له‌ ئایینی زراده‌شت وه‌رگرتووه‌ بۆ بزوتنه‌وه‌ی رزگاری خوازی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ودامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت به‌ڵام شوێنی له‌ دایك بوونی زراده‌شت دیار بووه‌ كه‌ شاری جایجاستی میدی بووه‌، ئه‌م شاره‌ ئه‌كه‌وێته‌ خاكی میدیای كۆن و كوردستانی ئێستاوه،‌ له‌ رۆژ ئاوای رووباری ئاراسه‌وه‌، كه‌ له‌ ئا‌ڤیستای برومه‌ت " مقدس " به‌ ناوی روباری " دانیك " هاتوه‌، له‌مه‌ دیاره‌ كه‌ زراده‌شت به‌ ره‌گه‌ز میدیی بووه‌ له‌وانه‌یه‌ میدی گوتی بووبێت‌، " یه‌كێكه‌ له‌ خێڵه‌ مه‌زنه‌كانی میدی وكوردی ئیستا "نه‌ك  ئه‌فغانی و یاخود پارسی بێت، هه‌روه‌ها به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ رۆژئاواوه‌ به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات رۆیشتوه‌ و رووباری ئاراسی ئیستای " دانیكی ئا‌ڤیستای " بڕیوه‌

    مازدا ییسنی " زراده‌شتی" وچه‌ند گریمان وهیمای ده‌روونی " دا :

    له‌ ئاینی زراده‌شتیدا چه‌ندین هیما و گریمانه‌ هه‌ن، كه ئه‌گه‌ر‌ به‌راورد بكرێن له‌گه‌ڵ گریمانه‌ی ده‌روونناسی ئیستادا هه‌مان مانا ده‌به‌خشن، فرانسس ئه‌سكه‌نده‌ر له‌ په‌رتووكی "میژووی پزیشكیی ده‌روونناسی وژیری"دا، ده‌ڵێت : ئیمه‌ له‌ ئاستی سایكۆلۆژی " ده‌روونناسی " دا قه‌رزاری زراده‌شتین بۆ چه‌ندین ووشه ‌و گریمانه‌ كه‌ ئیستا‌ به‌كاریان ده‌هێنین وه‌كو :

    ·        دایینا: به‌ مانای هۆش یاخود به‌ ئاگابوون له‌ ئاستی ده‌روونناسی "consciousness Ego“ من یاخود ئه‌گریته‌وه‌، مانا : Thinking or thinking  brainبیركردنه‌وه‌ یاخود میشكی بیركردنه‌وه‌.

    ·        بادۆها : Consciousness or Perception هه‌ست وهه‌ست كردن "الشعور والاحساس" وهه‌ستكردنه‌وه‌ به‌ ئه‌ندامانی هه‌ست وه‌كو چاو بۆ بینین، گوی بۆ بیستن ... هتد.

    ·        ئاهۆ: بوونه‌وه‌ " الوجود " ژیان ومردن " یاخود خۆشه‌ویستی ژیان و ئاره‌زووی  مردن " كه‌ " vitas  thenatas   له‌ ده‌روونناسیدا ئه‌گرێته‌وه‌، به‌ مانای خۆشه‌ویستی بۆ ژیان، دژ‌ به‌ ئاره‌زووی مردن و رووخاندن ئه‌گرێته‌وه‌، به‌ پیی تیۆری فروید ئاره‌زووی ژیان پاڵ به‌ مرۆڤه‌وه‌ ده‌نێت بۆ پیشكه‌وتن له‌ رووی زانسته‌وه‌، كولتوور، شاره‌وانی، بیناسازی و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌لام ئاره‌زووی مردن بۆ كوشتن، خۆكوشتن و رووخاندنه.‌

    ·        خفارینگۆ: یاخود منی باڵا "Super Ego" كه‌ شێوه‌ی بیروڕا، ئایین، نیشتمانپه‌روه‌ری ئه‌گرێته‌وه‌، به‌ مانای ویژدان "concience" دێت كه‌ له‌ زراده‌شتیدا تیشك یاخود رووناکی خواوه‌ند ئاهۆرا – مازدایه‌، له‌ مرۆڤ و زینده‌وه‌‌ره‌كانی دیكه‌دا

     ئازادی :

    له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێک که‌س بڵێن، ئازادی په‌یوه‌ندی به‌ ده‌روونناسیه‌وه‌ نییه‌، به‌لام ئازادی زۆر باش په‌یوه‌ندی ‌ به‌ ده‌روونناسیه‌وه هه‌یه ‌، چونكه‌ مرۆڤی ئازاد له‌ راز و نیازی بیر كردنی خۆیدا ئازاد بێت وبیر و فیكری ئازاد ده‌بێت تووشی گرێ وخه‌فه‌ی بیرورا ده‌ربرین  نابێت " Will Power " ی به‌ هێزتر ده‌بێت، خواست، ئیراده،‌ و ئاره‌زووی خۆی ده‌رئه‌بڕێت و به‌ بیركردنه‌وه‌ و فیكری ئازاد بڕیار ئه‌دات بۆشیكردنه‌وه‌ی گیروگرفتی ژیان و باری سایكۆلۆژی ته‌ندروستی چاكتر ئه‌بێت.

    یه‌كه‌م جار سۆمه‌رییه‌كان  وشه‌ی ئازادیان به‌كارهێناوه‌ "ئامارجی" كه‌ هه‌مان وشه‌ی ئازادی ئه‌گرێته‌وه‌، زراده‌شتی بایه‌خی زۆری به‌ ئازادی وفیكری ئازاد داوه‌ "ئارتای" – ئیراده‌ یاخود خواست زۆر گرنگ بووه‌ لای زراده‌شت به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ نه‌ زراده‌شت و نه‌ خواوه‌ند ئاهۆرا – مازدا به‌ زۆر ئامۆژگاری خۆیان به‌سه‌ر خه‌ڵکدا نه‌سه‌پاندووه‌ و ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌ زراده‌شتیان په‌رستوه‌ خواوه‌ند ئاهۆرا – مازدا هیچ ده‌سه‌ڵاتی ئاغا و كویلایه‌تی به‌ سه‌ردا نه‌بوون وه‌كو ئیسلام، یاخود باوكایه‌تی خوا به‌سه‌ر خه‌ڵکدا وه‌كو مه‌سیحی نه‌بووه‌، له‌ ئایه‌تێكی ئاڤێستادا خواوه‌ند ئاهورا – مازدا به‌ ئانای ده‌ڵیت :

    تۆ ئه‌ی زراده‌شت باش گوێ له‌ من بگره، با خه‌ڵک به‌ ئازادی ته‌واو و خواستی ئازادی خۆیان وه‌كو بڕیاردانیان بۆ بریاری گرنگ له‌ ژیاندا من بپه‌رستن بێ به‌ كارهێنانی توند وتیژی نه‌ خواستی " گاتات - ییسنا – ئا‌ڤیستای كۆن“

    زراده‌شتی و سروشت: هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م گریمانه‌یه‌‌ په‌یوه‌ندی به‌ ده‌روونناسیه‌وه‌ نییه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زراده‌شتی بۆ یه‌كه‌م جار باسی سروشت وپاك وخاوێنی ئاو و سروشتی كردووه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ خواوه‌ند ئانا – هیتا له‌ پاشان بووه‌ به‌ یازاتات و به‌رپرسیار بووه‌ له‌ پاك وخاوینی ئاو و ره‌گه‌زی مرۆڤ.



    چاره‌سه‌ری فێی کاره‌بایی (ECT)

    شیلان

    چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌کان به لێدانی ته‌زووی ‌کاره‌با له مێشک و به‌هۆیه‌وه وروژاندنی فێ) هه‌ر له سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانیه‌وه تا ئێستاش جێی رای دژ و جیاوازه.

    بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی ... 1937 له‌لایه‌ن دکتۆری ئیتاڵی لوسیۆ بینی  Lucio Bini چاره‌سه‌ری فێی کاره‌بایی بۆ مرۆڤ به‌کارهات،.پێشتر له ساڵی (1934) ه‌وه دکتۆری هه‌نگاری Ladislas J. Meduna  بۆ هه‌مان مه‌به‌ست فێی له رێی ده‌رمانی cardiazol  و  metrazol ئه‌نجام دابوو. دوای ده‌رکه‌وتنی ده‌رمانه‌کانی ده‌روونی‌ neuroleptics, antidepressants and tranquillisers له په‌نجا و شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوو، رێژه‌ی به‌کارهێنانی که‌م ‌بۆته‌وه.

    له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری فێی کاره‌بایی بنچینه و شێوازی کارکردنی نه‌زاندراوه، به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی بۆ چاره‌سه‌ری راسته‌وخۆ و کورت خایه‌نی باری گرانی هه‌ندێ نه‌خۆشی ده‌روونی به‌کاردێت، ئه‌مه‌ش به‌ گشتی کاتێ هه‌موو شێوه‌کانی تری چاره‌سه‌ری به‌کار ‌برابێت و هیچ رێگه ‌چاره‌یه‌کی تر له‌ به‌ر ده‌ست نه‌بێت، یا ژیانی نه‌خۆشه‌که له مه‌ترسی دابێت. به‌ تایبه‌تیش بۆ خه‌مۆکی گران، مانیای درێژخایه‌ن یان کتوپڕ، کاتاتۆنیا و شێوه‌کانی تری شیزۆفرێنیا.

    له هه‌موو بارێکدا هه‌ر کۆرسێک بۆ شه‌ش تا دوانزه جار به‌رده‌وام ده‌بێت و هه‌رجار‌ه‌ش 15ـ 25 چرکه ده‌خایه‌نێت. به پاڵکه‌وتن، دوای داکه‌ندنی پێڵاو، سه‌عات، ددانی ده‌سکرد و ... هتد. نه‌خۆشه‌که بۆ ماوه‌یه‌کی کورت بێ‌هۆش‌ ده‌‌کرێ. ئه‌مه‌ش به‌ ئاماده‌بوونی ده‌روونساز، سڕکه‌ر و چه‌ند په‌رستیارێ و دابین ‌کردنی ئۆکسجین و چاودێری‌کردنی نه‌خۆش به: هێڵكاری مێشک ( EEG)، مۆنیته‌ری هێڵکاری دڵ، رێژه‌ی ئۆکسجین له خوێن، پاڵه‌په‌ستۆی خوێن، ترپه‌ی دڵ، هه‌ناسه. نه‌خۆشه‌که سه‌ره‌تا له‌ لایه‌ن دکتۆری سڕکه‌ر و دواتریش تا به‌ ته‌واوی به‌ هۆش خۆی دێته‌وه له‌ لایه‌ن په‌رستیار چاودێری ده‌کرێ.

    له ماک و ئاڵۆز‌یه‌کانی ECT، گێژبوون، هه‌لچوون، بیرکوێری، سه‌رئێشه. رێژه‌ی مردن به‌ گشتی: 4 له‌ 100000 دایه. ساڵانه له به‌ریتانیا 138000 و له ئه‌ڵمانیا 1000  ECTئه‌نجام ده‌درێت.

    له ولاتانی وه‌ک تورکیا، نیجیریا، هندستان و عیراق ECT به‌بێ به‌نج ئه‌نجام ده‌درێ.

    له زۆربه‌ی وڵاتانی پێشکه‌وتوو ئه‌م شێوه چاره‌سه‌رییه دوای ره‌زامه‌ندی راسته‌وخۆ و نووسراوه‌ی نه‌خۆش ئه‌نجام ده‌درێت. ئه‌مه جگه له هه‌ندێ باری تایبه‌ت؛ کاتێ نه‌خۆش مه‌ترسی له سه‌ر ژیانی خۆی یان که‌سانی تر هه‌بێت و ئه‌مه‌ش ته‌نها رێگه چاره بێت. یان کاتێک نه‌خۆش به‌ پێی یاسای تایبه‌ت بخرێته ژێر باری چاره‌سه‌ری زۆره‌ملێیانه (Sectioned)، له‌م باره‌ش دکتۆر پێویستی به‌ ره‌زامه‌ندی  که‌سی چاودێریکه‌ری نه‌خۆش هه‌یه، که‌ له زۆر باردا ده‌توانێت به‌ پێی یاسا له‌ بڕی نه‌خۆش بڕیار بدا. ECT ته‌نها له هه‌ندێ باری سه‌ختی نه‌خۆشیه‌کانی دڵ و مێشک نابێ ئه‌نجام بدرێ.

    له سه‌رده‌می رژێمی به‌عس له‌به‌ر چه‌ندین هۆی سیاسی، هه‌ڵوێستی نامرۆڤانه و جوداخوازی، به‌شی ده‌روونی و نه‌خۆشه‌کانی په‌راوێز و فه‌رامۆش کرابوو. دوای راپه‌ڕین و ئێستاش هه‌مان سیاسه‌ت به‌ شێوازی تر به‌رده‌وامه. پێشتر ره‌نگه ده‌سه‌ڵات به پاساوی که‌می داهات و بودجه‌ و گرفتی ده‌رمان و پێداویستییه ته‌ندوستی و پزیشکییه‌کان و ... هتد توانیبێتی خۆی له‌م ئه‌رکه پاراستبێ، که‌چی ئێستا ..!؟

    له زۆر باردا پرینسیبه سه‌ره‌تاییه‌کانی زانستی پزیشکی ( و ده‌روونسازی) و مافی نه‌خۆش وه‌ک مرۆڤێک له دیاریکردن و به‌کارهێنانی ECT ره‌چاو ناکرێ. به‌ نموونه ئه‌نجام ‌دانی به‌بێ به‌نج، به‌بێ ره‌زامه‌ندی نه‌خۆش، له کلینیکه تایبه‌تییه‌کان، تا له ماڵیش. ئه‌و ئامێره‌ی به‌کاردێ هیچ مه‌رجێکی زانستی و ته‌کنیکی تێدا نیه و هی ده‌یان ساڵ به‌ر له‌ ئێستایه. به‌ پێی ئه‌زموون و ئاگاداری تایبه‌تیمان له کوردستانی باشور، له‌گه‌ڵ نه‌بوونی رێنمایی و یاسای تایبه‌ت به‌ چاره‌سه‌رکردنی نه‌خۆشی ده‌روونی، چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه ده‌روونییه‌کان به گشتی له رووی چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تییه‌وه پێویستی به هه‌نگاوی گه‌وره و گرنگ هه‌یه. له‌مانه چاره‌سه‌ری فێی کاره‌باییش.



    بۆ بینینی لاپه‌ڕه‌کانی تر کلیکی سه‌ر ژماره‌کانی داهاتوو بکه‌

    © Copyright www.derun.org . 2007 . All rights reserved . Email: info@derun.org